[DAY 47][MAY DAY] Ξένια Έντερ, Χωρίς Τίτλο (μοτίβο λουλουδιών), μέσα δεκαετίας 1920

Η Ξένια Έντερ (1895-1955) ήταν μια καλλιτέχνιδα που δόξαζε με το έργο της την φύση. Όπως και τα τρία αδέλφια Μπορίς, Μαρία και Γιούρι, σπούδασε ζωγραφική στην Αγία Πετρούπολη. Κατά τη δεκαετία του 1920 εργάστηκε ως βοηθός έρευνας στο Τμήμα "Οργανικής Παιδείας" του Κρατικού Ινστιτούτου Καλλιτεχνικής Παιδείας στο Λένινγκραντ και πειραματίστηκε με την έννοια του χώρου υπό την επίβλεψη του δασκάλου της Μιχαήλ Ματιούσιν. Το 1924 συμμετείχε στην 14η Μπιενάλε της Βενετίας. Ενδιαφερόταν πολύ για τις οργανικές μορφές, τα χρώματα και το φως και απεικόνιζε τη φύση ως έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο οργανισμό. Της άρεσε να εργάζεται για την δημιουργία διακοσμητικών έργων και χρησιμοποιούσε μοτίβα με οργανικά θέματα. Ένα παράδειγμα της ενασχόλησής της με την διακόσμηση και τον γραφιστικό σχεδιασμό είναι αυτά τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα λουλουδιών που δημιουργούνται με την τεχνική του κολάζ. [Ξένια Έντερ, Χωρίς Τίτλο (μοτίβο λουλουδιών), μέσα δεκαετίας 1920, MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη]

[DAY 40] Αχιλλέας Απέργης, Χωρίς τίτλο 1961-62

Δεν είναι μόνο η τεχνοκριτικός Βεατρίκη Σπηλιάδη που είδε στα γλυπτά του Αχιλλέα Απέργη την εικόνα «κατεστραμμένων καθεδρικών ναών». Οι αιχμηρές φόρμες, η αφηρημένη μορφολογία και η αυστηρή καθετότητα αρκετών από αυτά, γέννησαν αργότερα παρόμοιους συνειρμούς και στον ίδιο, σε στιγμές αναστοχασμού της εικαστικής του δουλειάς. «Δεν ήταν δυνατόν οι καλλιτέχνες να περάσουμε τον πόλεμο χωρίς να αγγίξει διόλου την ψυχική μας διάθεση και την αισθητική μας αντίληψη» θα συμπεράνει σχολιάζοντας το ιδιότυπο εικαστικό σύμπαν της «μεταλλικής φθοράς» που δημιούργησε. Ένα σύμπαν που χτίστηκε μεθοδικά με πρωτογενές υλικό τις μεταλλικές ράβδους, τις οποίες ο γλύπτης επεξεργάστηκε, συγκόλλησε και συνέθεσε με τρόπο, ώστε να μεταφέρουν την απόκοσμη αίσθηση ενός διαβρωμένου και πιθανόν επισφαλούς οικο-δομήματος. [Αχιλλέας Απέργης, Χωρίς τίτλο 1961-62, 178 x 81 x 35 εκ., μπρούντζος, Συλλογή Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, Δωρεά Γιώργου Απέργη MOMus - Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης]

[DAY 8] λεπτομέρεια του έργου της Μαίρης Ζυγούρη, «Oι Frankestein και οι Νύφες του Frankestein των Διαβατών»

Η ομάδα κρατούμενων-εκπαιδευόμενων του 3ου ΣΔΕ - Φυλακές Διαβατών - Θεσσαλονίκη με τους οποίους δούλεψε η Μαίρη Ζυγούρη «έφτιαξαν» τον Nasieet ή Νεκτάριο (ακρωνύμιο από τα ονόματα των μελών της ομάδας. Είναι 70 ετών, από το άθροισμα του χρόνου ποινής όλων τους. Μιλάει αλβανικά, ποντιακά, αραβικά και Ibdo. Του άρεσαν τα γρήγορα αμάξια και το ποδόσφαιρο. Το όνειρό του ήταν να σπουδάσει δικηγόρος. Ήθελε να βοηθήσει τους ανθρώπους. Δεν ήθελε την αδικία. Οι κρατούμενοι έτσι τον φαντάστηκαν, να κρατάει ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα, μωβ και κόκκινα. [Εικόνα: λεπτομέρεια του έργου της Μαίρης Ζυγούρη, «Oι Frankestein και οι Νύφες του Frankestein των Διαβατών», σχέδια και ανδρείκελα σε φυσικό μέγεθος, το οποίο προέκυψε από τα συλλογικά εργαστήρια στα τμήματα γυναικών και ανδρών στο 3ο ΣΔΕ Θεσσαλονίκης. Συμμετείχαν μαζί της οι κρατούμενοι-εκπαιδευόμενοι Αμαλία, Αντζελίνα, Γαρδένια, Θεοδώρα, Σβετλάνα, Τερέζα, Αλκιβιάδης, Arthur, Ahmend, Eglo, Endri, Enver, Qamar, Κώστας, Klodian, Besnik K., Omar, Raphael, Στάθης, Τζούκο]. [Από την έκθεση «Τίμιοι παράνομοι - Πρόσωπο. Ελευθερία. Σιωπή» στο MOMus - Πειραματικό Κέντρο Τεχνών]

[DAY 41] Vilató Javier, Χωρίς τίτλο, 1948

ο σκοτεινό δωμάτιο και η θέα στη νύχτα έξω από το ανοικτό παράθυρο μεταμορφώνονται από τον Javier Vilató σε ένα σκηνικό ονείρου και φαντασίας. Ο καλλιτέχνης διερεύνησε τις καινοτομίες και τις ανατροπές του κυβισμού με τα παραδοσιακά πρότυπα αναπαράστασης κοντά στο θείο-Πικάσο στο Παρίσι. Τα στιβαρά περιγράμματα και η μονοχρωματική παλέτα συνθέτουν τα αντικείμενα, τα έπιπλα και το χώρο μεταφέροντας ποιητικούς συμβολισμούς για την ανθρώπινη παρουσία ή απουσία. Το σύνορο ανάμεσα στο φανταστικό και τον πραγματικό κόσμο μεταβάλλεται, η ισορροπία της προοπτικής χάνεται και ο χώρος ρέει με την αντιστροφή του νοήματος του μέσα και του έξω. [Vilató Javier (1921-2000, Ισπανία), Χωρίς τίτλο, 1948, Λάδι σε πανί, 41x33 εκ. Δωρεά των Αλέξανδρου και Δωροθέας Ξύδη στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (1999), MOMus - Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης / Museum of Contemporary Art-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης]

[DAY 37] Άλεξ Μυλωνά, Ήλιος, 1998

Η Άλεξ Μυλωνά αιχμαλωτίζει το κυκλικό σχήμα του ήλιου μέσα σε ένα τετράγωνο πλαίσιο, σε μια σύνθεση που διακρίνεται για την απλότητα και την καθαρότητα της γεωμετρίας της. Η δημιουργός επιθυμεί να τονίσει τη συμβολική διάσταση του θέματός της, να αναφερθεί στις έννοιες της ζωής και της γέννησης, και, παράλληλα, να παραπέμψει στο αγαπημένο της τοπίο, εκείνο των Κυκλάδων. Είναι ο ήλιος που έρχεται να διώξει τα σκοτάδια και τους φόβους, υπόσχεται την ελπίδα μιας καινούργιας ημέρας. Ο ήλιος που συνδέεται με πανάρχαιους μύθους, δοξασίες και κοσμογονίες, θρησκευτικές εκδηλώσεις και φιλοσοφικές θεωρίες, πνευματικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις και επιτεύγματα. [Άλεξ Μυλωνά, Ήλιος, 1998, Αθήνα, μάρμαρο, 77 x 77 x 77 εκ., MOMus - Μουσείο Άλεξ Μυλωνά]

[DAY 24] Σολομόν Νικρίτιν, «Άνθρωπος και Σύννεφο», 1930

Η τάση προς την αναπαράσταση αυτού που δεν μπορεί να αναπαρασταθεί ρεαλιστικά, όπως π.χ. ενός ονείρου, ενός οράματος ή μιας επιθυμίας, αποτέλεσε τη θεματική για μια σειρά έργων της ρωσικής πρωτοπορίας που εξέφραζαν την ταραχή του ανθρώπου μπροστά στο σύμπαν και συχνά αντανακλούν με ποικίλους τρόπους τη σκέψη των θεοσοφιστών ή την ονειρική κατάσταση των συμβολιστών. Μια τέτοια ουράνια πρόκληση αποτυπώνεται στον πίνακα «Άνθρωπος και Σύννεφο» του Σολομόν Νικρίτιν, έργο του 1930, στο οποίο το ουράνιο σύννεφο αιωρείται σαν σανίδα σωτηρίας πάνω από τη μικροσκοπική φιγούρα που στέκει μοναχικά σε μια νησίδα στη μέση του πουθενά. Στο γκρίζο, ανούσιο και νεκρό περιβάλλον, το χρωματιστό σύννεφο, μέσα στο οποίο διαδραματίζονται μικρές ιστορίες, εκφράζει κάθε τι που είναι ευχάριστη ανάμνηση ζωής και κυρίως κάθε προσδοκία για τον επερχόμενο κόσμο. [Σολομόν Νικρίτιν, «Άνθρωπος και Σύννεφο», 1930, λάδι σε μουσαμά, MOMus - Moυσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη]

[DAY 35] Ιβάν Κλιούν, «Κόκκινο Φως», αρχές δεκαετίας 1920

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 ο Ιβάν Κλιούν ζωγράφισε μια σειρά έργων που ο ίδιος ονόμασε «κοσμικές εικόνες». Μία από αυτές τις «εικόνες» είναι και η σύνθεση «Κόκκινο φως, σφαιρική κατασκευή». Στο συγκεκριμένο έργο αντανακλάται η γοητεία και η έλξη που ασκούσαν σε πολλούς Ρώσους καλλιτέχνες της πρωτοπορίας οι θεωρίες για τα αστρονομικά φαινόμενα και το ενδιαφέρον τους για τη μελλοντική κατάκτηση του διαστήματος και τη μελέτη της φύσης του σύμπαντος. Στη σύνθεση το φως πηγάζει από μια κεντρική πηγή ενέργειας και απλώνεται κυκλικά και με ένταση στον καμβά. Ο ζωγράφος χρησιμοποιεί μαύρο ελαιόχρωμα και επάλληλα στρώματα κόκκινου και κατορθώνει να προσεγγίσει το ζητούμενό του που είναι να κατασκευάσει έναν όσο το δυνατόν αυτόφωτο πίνακα. Το κόκκινο δηλώνει το χρώμα της επανάστασης, πρωτογενώς όμως δηλώνει την κινητήρια δύναμη της ζωής. [Ιβάν Κλιούν, «Κόκκινο Φως», αρχές δεκαετίας 1920, MOMus - Moυσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη]

[DAY 26] Αβραάμ Παυλίδης, Ορφάνη Αμερισσά, Αγία Άννα, Σκύρος, 15.7.2000

Το έργο του Αβραάμ Παυλίδη εδώ και τρεις δεκαετίες αποτίνει φόρο τιμής στον εγχώριο λαϊκό πολιτισμό, τις ποικίλες εκφάνσεις του και τους χώρους που κατοικεί. Αυτές τις συννεφιασμένες μέρες η δημόσια συζήτηση στράφηκε δίκαια σε ευπαθείς ομάδες όπως, μεταξύ άλλων, οι ηλικιωμένοι. Θα προσφέρει όμως μια αυριανή ηλιόλουστη εποχή την ελάχιστη έγνοια για τους απόμαχους και κάθε ευπαθή ομάδα; Θα γίνει καθημερινή συνείδηση ο σεβασμός για τους ηλικιωμένους, τον πολιτισμό που γέννησαν ή φύλαξαν για τις επόμενες γενιές; [Αβραάμ Παυλίδης, Ορφάνη Αμερισσά, Αγία Άννα, Σκύρος, 15.7.2000, MOMus - Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης]

Στήβεν Αντωνάκος, Παρεκκλήσι της Ουράνιας Κλίμακας, 1995-99

Το Παρεκκλήσι της Ουράνιας Κλίμακας, το μεγάλης κλίμακας έργο του Στήβεν Αντωνάκου, είναι κατασκευασμένο από σκουριασμένο σίδηρο. Μέσω του ανοίγματος στην οροφή του, το σκοτεινό εσωτερικό είναι εκτεθειμένο στα στοιχεία της φύσης, τη βροχή και τον άνεμο, αλλά κυρίως στον ήλιο που τις ημέρες του καλοκαιριού πυρακτώνει το σίδηρο. Πρόθεση του Αντωνάκου ήταν να διαμορφώσει για τον επισκέπτη μια αποπνικτική ατμόσφαιρα, που ωστόσο, βρίσκει «διέξοδο» στη θέα της σκάλας που υψώνεται πάνω από το άνοιγμα της οροφής και φωτίζεται με νέον ―προξενώντας, εντέλει, μια πνευματική εμπειρία, ένα αίσθημα ανάτασης, υπέρβασης και απελευθέρωσης. [Στήβεν Αντωνάκος, Παρεκκλήσι της Ουράνιας Κλίμακας, 1995-99, σίδηρος, νέον, MOMus - Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης]

[DAY 13] Άλεξ Μυλωνά, ΑΓΑΠΗ, 1986

Μπορούν οι λέξεις να εκφράσουν το μέγεθος των συναισθημάτων μας; Πώς μπορούν οι πράξεις μας να αναδείξουν τη σημασία και το εύρος των γεγονότων; Η γλύπτρια Άλεξ Μυλωνά (1923-2016, Ελλάδα) εικονοποιεί τη λέξη ΑΓΑΠΗ, δημιουργώντας ένα μεγάλο έργο στον δημόσιο χώρο. Τέσσερα λευκά στοιχεία συνθέτουν το γλυπτό με τίτλο «ΑΓΑΠΗ» (1986, σίδερο, 270Χ300 εκ.), τοποθετημένο στους εξωτερικούς χώρους του MOMus - Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης μέσα στο εκθεσιακό πάρκο της ΔΕΘ-HELEXPO. Τα κεφαλαία γράμματα Α, Γ, Η παρουσιάζονται ολόκληρα, ενώ το γράμμα Π υπονοείται, καθώς σχηματίζεται από τις κάθετες πλευρές από το γράμμα Γ και το γράμμα Η. Με όποιο τρόπο προσπαθήσεις να «διαβάσεις» το έργο, είναι βέβαιο ότι θα νοηματοδοτήσει τον βαθύτατο ανθρώπινο χαρακτήρα της δουλειάς της δημιουργού, καθώς όπως έχει πει η ίδια, «η ζωή δεν μπαίνει στο έργο τέχνης, βρίσκεται, ενυπάρχει μέσα του». [Άλεξ Μυλωνά, ΑΓΑΠΗ, 1986, σίδερο, 270Χ300 εκ., MOMus-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης-Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης]

[DAY 20] Κατερίνα Τσακίρη, από τη σειρά «Family Affair», 2014-2015

Η οικογενειακή εστία είναι τόπος όπου ζυγίζεται, ενίοτε με κλειστά μάτια, το παρελθόν και το παρόν των γενεών, το προσωπικό με το συλλογικό του στενότερου κοινωνικού πυρήνα, όπου ο εαυτός και το είδωλό του μαθαίνουν να συγκλίνουν ή να αποκλίνουν, όπου η selfie μπορεί δυνητικά να γίνει πεδίο αναστοχασμού αξεδιάλυτων υποθέσεων. [Κατερίνα Τσακίρη, από τη σειρά «Family Affair», 2014-2015, MOMus - Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης]

[DAY 2] Roger Ballen, Tommy, Samson and a Mask, 2000

Η μάσκα αποτέλεσε ιστορικά μια παιχνιδιάρικη ευκαιρία πρόσκαιρης ανατροπής ρόλων, μια τελετουργική εξοικείωση με το άγνωστο, ένα ξεδίπλωμα πολιτισμών, καλλιτεχνικών δεξιοτήτων, πτυχών του εαυτού που είναι κρυμμένες ή βαθιά θαμμένες. Με την έννοια αυτή η μάσκα λειτούργησε και ως βαλβίδα ασφαλείας ή ίσως υπήρξε επίσης και ένας βαθμός προστασίας. Σήμερα, σε καιρούς προσωρινά εσώκλειστους, η μάσκα ανακαλύπτεται με ένα τρόπο πεζό, ως προοπτική ασφάλειας και ως επιλογή ευθύνης. Ίσως τελικά κάποιες φορές κρύβοντας να φανερώνει κανείς περισσότερα. Ο Roger Ballen, καλλιτέχνης που αξιοποίησε προσεκτικά τη δυναμική της μάσκας, ερεύνησε παράλληλα τα βάθη του ασυνείδητου και τη δυνατότητα έκφρασής τους. Μήπως η τρέχουσα απροσδόκητη συγκυρία είναι μια ευκαιρία να διδαχθεί κανείς από το κρυμμένο και όχι μόνο από το φανερό, από τον πλούτο του διαφορετικού και όχι μόνο από την ασφάλεια του όμοιου, από την ανάγκη του απροστάτευτου απέναντι σε ότι είναι καλά θωρακισμένο; Φωτογραφία: Roger Ballen, Tommy, Samson and a Mask, 2000 [Από την έκθεση του MOMus - Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης "Roger Ballen, Shadows of the Mind